Рефлексия – педагогте өз оқу-тәрбие қызметіне талдау жасау және оқушыға әсер ететін нәтижелерді болжамдау дағдылары. Рефлексия жасай алатын ұстаз – өз тәжірибесінде ойланатын, талдау, зерттеу жасай алатын педагог. Д.Дьюидің айтуынша, «өз кәсібінің мәңгі оқушысы»!

Педагогикадағы рефлексия — педагогикалық процесті дамыту, өзін-өзі дамыту және оның себептерін белгілейтін қатысушылардың нәтижесі.

Оқу үдерісінде рефлексиялық тәжірибені пайдалану бізге «оқушы-мұғалім» жүйесінде тиімді және шын мәнінде субъектаралық қатынастарды құруға мүмкіндік береді.

Рефлексия құрылымын зерттеу, оның даму динамикасы теориялық және практикалық тұрғыда үлкен қызығушылық тудырады, себебі ол жеке тұлғаны қалыптастыру механизмін жақын түсінуге мүмкіндік береді.

Заманауи педагогика педагогикалық үдерісте келесі рефлексия міндеттерін айқындайды:

• Диагностикалық (педагогикалық үдерісте қатысушылардың өзара әрекеттесуінің тиімділігін, өзара әрекеттесу деңгейін анықтау).
• Жобалау (педагогикалық үдерісте қатысушылардың іс-әрекеттерін жобалау және моделдеу).
• Ұйымдастырушылық (бірлескен өзара әрекеттесудің ең тиімді жолдарын ұйымдастыру).
• Коммуникативтік (педагогикалық үдерісте қатысушылардың тиімді қарым-қатынасының шарты ретінде)
• Шығармашылық-мағыналық (өзара әрекеттестік және қызмет саналылығын қалыптастыру).
• Уәждемелік (педагогикалық үдеріске қатысушылардың бірлескен әрекеттері нәтижеге бағытталғандығын анықтау).
  • Түзету (өзара әрекеттесу мен қызметтің өзгеруіне ынталандыру).

Педагог үшін рефлексивті ойлау дегеніміз: алдымен басқа адам – білім алушы кім екенін, оның проблемалары неде екенін, өз іс-әрекеттері мен жағдайын бағалай білуді түсінуге тырысу. Содан кейін оның даму болашағы қандай болатынын елестетіңіз. Назар аударатын мәселе, мұғалімнің ойын оқушы ғана емес, оған қатысты іс-әрекеттері қамтиды. Педагогтің рефлексия панорамасы оқушының өзара қарым-қатынасы, сезім мен тәжірибені осы процесті қоса атқаратын шарттарын құрастырады.

Мұғалімнің кәсіби рефлексиясының тағы бір қыры — оған қызмет субъектісі ретінде бағытталғандығы.

Белгілі болғандай, мұғалім өз білімдерінің, практикалық тәжірибелерінің арқасында, тәжірибелі әріптестерінің үлгісінде оқып, оқушылардың қызметін жандандыру және олардың оқуға деген уәждемесін талқылай отырып, кәсіпқойға айналуда.

Өздерінің практикалық қызметі және өзіндік сананың рефлексиялық қасиеттеріне негізделе отырып, өзіне қатысты зерттеу позициясын меңгеру қабілеті мұғалімнің кәсібилігі деңгейін анықтауға, өз құзыретінде өзін бағалау арқылы оқушылардың кез-келген жұмысын бағалауға және бақылауға мүмкіндік беретін критерий болып табылады.

Динамикалық дамып келе жатқан қоғамның жаңа құндылықтарын бағдарлау, кәсіптік қызметтің өзгерген жағдайында жаңа тәжірибеге ашық болу мұғалімнің кәсіби қажеттілігі болып табылады. Рефлексияда мұғалім өз әрекеттерін бір мезет тоқтатып, жан-жағына байыппен қарап, өзіне мынандай сұрақтар қояды: Мен кіммін? Менің рөлім қандай? Мен не істеп жатырмын? Бұл мұғалімге құндылық бағдарлар жүйесінен тұратын және оның қызметінің мағынасын анықтайтын, мақсаттар қоюға көмектесетін шешімдер қабылдауда дәлел бола алатын негізді қамтитын кәсіби ұстанымын ұдайы ұғынуға және ұстауға талпындырады.

Педагогикалық қызметтегі рефлексиялық әрекетті ұйымдастыру технологияларын қолдануы мұғалімге: әртүрлі позициялардағы балалардың қызметін бағалау және талдау; өз әрекетін; оқушылармен сабақта және сабақтан тыс тиімді өзара әрекеттесуді ұйымдастырудың жаңа бағыттарын анықтау жұмыстарын жасауына мүмкіндік береді.

Сабақтың құрылымында рефлексия сабақтың міндетті кезеңі болып табылады және осы кезеңді сабақтың соңында өткізу ұсынылады. Бұл жағдайда мұғалім ұйымдастырушының рөлін атқарады, ал негізгі кейіпкерлер — бұл оқушылар.

Кәсіби жолын бастаған мұғалімдер көбінесе рефлексияға мән бермейді. Мұғалім бұл туралы естігенде, рефлексия өзін-өзі бағалауы екенін біледі. Бірақ оқу барысында сабақтың бұл кезеңі көбінесе «Сізге сабақ ұнады ма?», «Сіз сабақта бәрін түсіндіңіз бе?» деген сұрақ түрінде ұсынылады. Барлық оқушылар бір-біріне: «Ия!» деп жауап береді және барлығы риза болып үйге кетеді. Егер педагог балаларға өз жағдайын бағалаудың тиімді стратегиясын (смайликтер, жұлдызшалар, түрлі-түсті қағаз жолақтары) берсе, ал сабақта жұмыстың табыстылығы, сабақ тақырыбын стратегия арқылы (табыс ағашы, баспалдақ, себет, ет тартқыш, ПОПС және т. б) түсіндірсе, онда оқушылар өз оқу жетістіктеріне талдау жасай алады. Рефлексия мұғалімге сыныпты бақылауға, сондай-ақ сабақ барысында не түсінікті екенін, не түсініксіз болғанын көруге, пысықтауды алуға, яғни «қолды пульсте ұстауға» көмектеседі.

Педагогикалық қызмет — үнемі рефлексия жасайтын әрекет. Сондықтан рефлексиялық фазаға деген қажеттілік өте жоғары, ол білім беру процесінің субъектілеріне оқыту мен оқытудағы кемшіліктерді уақтылы бағалауға мүмкіндік береді.

Егер оқушы осы тақырыпты не үшін зерттеп жатқанын түсінетін болса, болашақта оны қалай пайдалануға болатынын білсе; дәл осы сабақта қандай мақсаттарға жету керек; олардың жұмысын және сыныптастарының жұмысын бағалау; онда оқу процесі оқушы және мұғалім үшін қызықты және оңай болады.

Жоғарыда айтылғандардың негізінде қорытынды жасалады: сыныптағы қызметтің көрінісі келесі әмбебап оқу әрекеттерін жасайды:

Реттеуші:жетістіктер критерийі негізінде өзін-өзі бағалау, әрекеттегі нәтижелерді және процессті бақылау және бағалау;

Тұлғалық:оқу іс-әрекетінде жетістік/жетістігі жоқ себептерін түсіну;

Коммуникативтік: ойларының жеткілікті не толықтығы мен дәлдігін білдіру; оқу саласындағы ынтымақтастықты жоспарлау.

Рефлексиялық әрекет пән әрекетін құрылымдайды. Рефлексия өз өткен жолын әр адамның: ойластырылған; байқалған жалпыға ортақ жинағыш қорапта түсінуіне бағытталған.

Оның мақсаты – сабақтың тиянақталған нәтижесімен жай ғана кету емес, сонымен қатар өзінің оқу жетістіктерін бағалай алатын мәнді тізбекті құру.

Егер жақсы жағдайлар жасалса, рефлексия үрдісі табысты болады:

• мұғалімге, сыныпқа толық сенімділік;

• оқушылар тарапынан қорқыныш, сенімсіздік болмауы;

• мінсіздік, бағалаулардың субъективтілігі, ирониялық, мінез-құлықсыздықтың өзге көріністерінің болмауы;

• рефлексия демократиялық, дұрыс болуы керек;

• мұғалімнің кәсібилігі;

• мұғалім рефлексия тәсілдерін саналы түрде таңдауы керек.

Құрметті әріптестер, рефлексия әдістерін таңдағанда келесі ұстанымдарды қарастыру қажет:

1. оқушылардың жас ерекшеліктері мен сынып құрамы;

2. пән ерекшеліктері, сабақтың тақырыбы мен түрі.

Рефлексияны қолдану нәтижесі болуы мүмкін:

• құрылымдау ұғымы;

• қайшылықты тұжырымдасы;

• себеп-салдар байланысын немесе заңдылығы анықталған;

• тақырып бойынша теориялық құрылыс;

• қоршаған әлемді тану үрдістерін ұғыну, психологиялық жағдайды ұғыну.

Әрекетті талдау және нәтижелерді бағалауға бағытталған:

— оқу процесінің қатысушыларынан кері байланыс алу;

— оқу процесін жетілдіру үшін бағалауға түсініктеме беру;

— оқу нәтижелерін қалыптастыру және белгілеу тек білім беру қызметін түзету үшін ғана емес, сондай-ақ күшті ынталандырушы әсерді қамтамасыз етеді.

Рефлексиялық әрекетті ұйымдастыру бойынша сабақта жүргізілетін жұмыстар – өздік баға емес, заманауи тұлғаның маңызды қасиеттерін дамыту үшін саналы ішкі рефлексияға дайындау: өздік, талаптылық және бәсекеге қабілеттілік, жылдам өзгеретін әлемге бағытталу.

Бірақ, рефлексия процесі көп қырлы болуы керек, өйткені бағалау тек жеке тұлғамен ғана емес, айналасындағы адамдармен де жүргізілуі керек.

Осылайша, рефлексия — тек қана үдеріс ғана емес, сонымен қатар, оқушылар мен мұғалімнің оқыту мен тәрбиелеудегі жоғары нәтижелерге қол жеткізуі үшін бірлескен қызметі.

Әдебиеттер:

1. Вощинин А.В. Психология рефлексии в деятельности тренера.- 2013. — 216 с.

2. Карпов А.В. Психология рефлексивных механизмов деятельности. -Изд-во «Институт психологии РАН», 2004. — 424 с.

3. Россохин А. В. Рефлексия и внутренний диалог в изменённых состояниях сознания: Интерсознание в психоанализе. — М.: «Когито-Центр», 2010. — 304 с.

4. Шаров А. С. Ограниченный человек: значимость, активность, рефлексия. — Омск.: Изд-во ОмГПУ, 2000. — 358 с.

5. Шаров А. С. Жизненные кризисы в развитии личности: Учебное пособие для студентов, аспирантов и практических работников в области психологии. — Омск: Издательство ОмГТУ, 2005. — 166 с. (См.: Глава 2. Онтология рефлексии: функции и механизмы).

6. Щедровицкий Г. П. Мышление. Понимание. Рефлексия. — М.: Наследие ММК, 2005. — 800 с.