Раханова Карлығаш Муктархановна, ШҚО ББ «Ерекше білім беру қажеттілігі бар балаларға арналған оңалту орталығы» КММ-нің мұғалім-дефектологі, педагог-зерттеуші
Оңалту орталығының дефектологиялық қызметінің жұмыс мақсаттарына сәйкес балалардың жеке, танымдық және әлеуметтік дамуындағы бұзушылықтардың алдын алуға, орнын толтыруға және түзетуге бағытталған жағдайлар жасау; танымдық қабілеттері әртүрлі бұзылған балаларға арнайы түзету-дамыту көмегін көрсету жұмыс барысында, дамуында бірнеше бұзылулары бар балалар психикалық дамуы тежелген балалар үшін бейімделген негізгі білім беру бағдарламасын игеруде қиынтықтарға тап болды. Олар ғарышта қозғалу, заттарды, көлемді және жазықтық модельдерді қолдану бойынша практикалық әрекеттерді орындауда қиындықтарға ие, бұл сенсорлық-перцептивті процестердің дамымауымен байланысты. ПДТЖ балаларда көпшілігінде жалпы моториканың бұзылуы бар, бұл кеңістіктік бағдарлауды игеру мүмкіндігін айтарлықтай төмендетеді. Көптеген балалар аударылған сөйлеуді түсінуде, олардың пассивті сөздігінің жетіспеушілігі, көбінесе ауызша және ымдау тілінің толық болмауы, бұл математикалық идеялардың қалыптасуын қиындатады. Олардың айналасындағы әлем туралы ақпарат жинақтау өте баяу. Бұл балалар тақырыптық әрекеттерді есте сақтау және көбейту қиынға соғады. Себебі, математикалық көріністер абстрактілі, сондықтан оларды игеру күрделі ақыл-ой операцияларын жүргізуді қажет етеді. Бұдан шығатыны, арнайы — жұмысынсыз дамудың бірнеше бұзылулары бар балаларда қарапайым математикалық түсініктерді қалыптастыру мүмкін емес. Қарапайым математикалық көріністерді қалыптастыру бойынша сабақтар жеке түрде өткізіледі. Дефектолог сабағының негізгі мақсаты — балалардың осы санатын күнделікті өмірге әлеуметтік-тұрмыстық бейімдеу. Сондықтан сабақтың негізгі бағыты практикалық. Балалар өз білімдерін, дағдыларын, ол дағдылары күнделікті өмірде қолдана алу болып табылады. Сабақта әр балаға қол жетімді қарқынмен жұмыс істеуге мүмкіндік беретін, әрқайсысының максималды мүмкіндігін көрсететін жағдайлар жасалады. Әдетте, алғаш рет сабаққа келген балалар оқытудың бастапқы кезеңінде далалық мінез-құлықты немесе іс-әрекетті ерікті реттеудің айқын бұзылуын көрсетеді. Бірінші кезеңде балалардың мүдделерін, олардың мінез-құлқындағы ерекшеліктерін, зияткерлік даму деңгейін анықтай отырып және оқу стереотипін қалыптастырамыз. Алынған мәліметтер негізінде барлық жеке ерекшеліктерді және баланың математикалық көріністерінің қалыптасуын ескере отырып, тақырыптық жоспарлау жасау тиімді.
Математикалық түсініктерді қалыптастыру бойынша жұмыс келесі бағыттар бойынша жүргізіледі:
1. Көрнекі қабылдауды дамыту форма, шама туралы түсінікті үйрену кезінде қажет. Жұмыста тек нақты заттар қолданылуы керек. Зат сезіледі, олардың пішіні, құрылымы, түсі бағаланады. Көптеген бала иіскеп, дәмін тата алады. Бұл ақыл-есі кем балаларға тән. Баламен тақырыптың қандай екендігі талқыланады немесе айтылады. Бірте-бірте балалар таныс затты оның фрагментінен табуға үйренеді, мысалы: екі жартыдан алма жинау. «Бір», «көп», «аз», «бірдей» сияқты математикалық ұғымдарды игерудің алғы шарты қандай, пішін («үлкен – кішкентай», негізгі геометриялық фигуралар және т.б.), түс туралы түсінігі қалыптасады. Жоғары интеллектуалды дамумен сіз жұмыста заттарды емес, шындықты мүмкіндігінше көрсететін таныс суреттері бар суреттерді пайдалану қажет.
2. Тактильді қабылдауды дамыту. Дамуында ауытқулары бар балалардағы тактильді сезімталдықтың бұзылуы өз денесін қабылдаудың бұзылуына әкеледі, ұсақ және жалпы моториканың дамуы зардап шегеді. Сондықтан интеллектуалды дамуы бұзылған балаларда кеңістіктік және уақытша көріністердің дамуы қиын және деформацияланған. Қарапайым математикалық түсініктерді қалыптастыру сабақтарында баланың сенсорлық тәжірибесін байыту, өз денесін қабылдауды қалыптастыру және дамыту бойынша жұмыс жүргізу. Ол үшін сабақтың басында саусақ пен тактильді ойындар өткізу пайдалы. Графикалық диктанттарын ұйымдастыруға болады. Мысалы, баладан сол немесе оң қолын көтеруді сұрау. Мұғалімнің өтініші бойынша өз бетінше іс-әрекеттерді орындай алмайтын балалар үшін Сіз мұғалімнің іс-әрекеттерін айта отырып, қолыңызды немесе аяғыңызды қатыстыра аласыз. Мысалы: «мен сол аяғыңды (қолыңды) басамын…».
3. Кеңістіктік және уақытша көріністерді қалыптастыру. Бұл бағытты дамыту бірінші сабақтан басталады. Сабақта: жылдың қай уақыты, айы, күннің уақыты, дефектолог үлестірмелі материалдарды қайда қояды және т.б. қағаз парағында бағдарлау бойынша жұмыс жасау кезінде диктанттарды қолдануға болады. Мысалы, мұғалім: «түзу, оңға, төменге …» деп жазады. Кеңістікте бағдарлауды үйрену кезінде диктанттарды қолдану жақсы. Бұл әрекеттерді өз бетінше орындай алмайтын балалар оларды мұғаліммен бірге орындайды.
4. Жадыны дамыту. Дамуында бірнеше бұзылулары бар балаларда есте сақтау — қысқа жады.Сондықтан бір тақырыпты зерттеуге кемінде үш сабақ беру керек. Әр сабақта көрнекілікке сүйене отырып, тақырыпты қайталау керек. Мысалы: «өткен сабақта не істегенімізді альбомдарымыздан (дәптерлерімізге) қарайық…».
5. Назарды дамыту. Зейіннің бұзылуы барлық қызмет салаларында дамуында ауыр және бірнеше бұзылулары бар балаларда көрінеді. Назар аудармай, ешқандай мақсатты қызметті жүзеге асыру мүмкін емес. Бұл санаттағы балалар қатты назар аударады, тез алаңдатады, тез ауысады. Зейінді дамыту бойынша математикалық түсініктерді қалыптастыру бойынша сабақтардағы жұмыс ойын әрекетінде жүргізіледі. Ойындарға арналған материал жарқын, түрлі-түсті болуы керек. Балалардың назарын тез шаршатпау және назарды ұстап тұру үшін қосымша ынталандыру қажет. Әр түрлі іс-шараларға жиі ауысу.
6. Ойлауды дамыту. Ойлау — бұл баланың өмірлік белсенділігі мен білімін қамтамасыз ететін күрделі психикалық функция, онсыз негізгі математикалық операцияларды игеру мүмкін емес. Әдетте, осы санаттағы балалардың көпшілігі визуалды-бейнелі ойлауды игере алмайды. Олардың дамуы тиімді ойлау деңгейінде қалады. Сондықтан, қарапайым математикалық түсініктерді қалыптастыру кезінде негізгі міндеттер: балалардың заттардың функционалды мақсатын түсінуін игеру, ұқсастық пен айырмашылық туралы түсінікті қалыптастыру, бірдей заттарды табу (мысалы, бала бір қорапқа дөңгелек заттарды, ал екінші қорапқа шаршы заттарды салу керек), өлшем туралы түсінікті қалыптастыру (мысалы, кішкентай заттарды әртүрлі қораптарға орналастыру), ұқсас мөлшердегі әртүрлі заттарды байланыстыруды үйрену. Себеп-салдарлық байланысты түсінуді пысықтау қажет. Заттармен әрекет ете отырып, бала оқиғалар арасындағы байланысты түсінуге үйренеді.
Дамуында бірнеше бұзылулары бар балалармен сабақ жүргізе отырып, мұғалім олардың математикалық идеялары мен дағдыларын игеру динамикасы өте төмен екенін түсінуі керек. Бұл балалардың осы санатының бұзылуының ауырлығына байланысты. Сондықтан дамудың бірнеше бұзылулары бар балаларда математикалық көріністерді қалыптастыруда максималды жетістікке жету үшін балалармен үнемі арнайы (түзету) жұмыс қажет. Бағдарлама зерттелетін мазмұнның көлемін кеңейту және оның күрделілігін арттыру өте баяу болатындай етіп жасалады. Оқу кезеңінде зерттелетін материал әр түрлі пәндік-практикалық және ойын жағдайларында үнемі қайталануы керек.
Оқу міндеттері келесідей болуы керек:
1. Балаларды математикалық мазмұндағы ойындар барысында олармен іс-қимыл жасауға үйрету;
2. Математикалық мазмұндағы ойындар мен ойын жаттығуларында балалар мен ересектердің бірлескен іс-қимылдарын дамыту;
3. Математикалық мазмұны бар ойын жаттығуларын орындай отырып, еліктеу, үлгі бойынша, ауызша нұсқаулық бойынша әрекет ету қабілетін қалыптастыру;
4. Балаларды заттардың санын, көлемін, пішінін, олардың көлемдік және жазықтық модельдерін анықтау үшін салу және қолдану арқылы тексеру тәсілдерімен таныстыру;
5. Пантомимикалық құралдардың көмегімен заттардың көлемін, пішінін, ұзындығын, қашықтығын жаңғыртуға бағытталған түрлі іс-әрекеттерді көрсетуге және модельдеуге үйрету (заттарды, олардың модельдерін алдын ала тактильді және көзбен шолып тексергеннен кейін қолмен көрсету, пантомимикамен бейнелеу);
6. Мұғалімнің ауызша нұсқауларына сәйкес қоршаған шындықтағы, ойын жағдайындағы, суреттегі заттардың формасын, мөлшерін, санын көрсете отырып, алдын-ала қарау дағдыларын дамыту арқылы индикативті әрекеттерді орындау тәжірибесін байыту;
7. Жиындармен әрекеттерді сандық деңгейде оқыту (мұғаліммен бірге, еліктеу, үлгі бойынша);
8. Балаларды есептеудің кейбір жалпы принциптерімен таныстыру: санау кезіндегі сандар тәртібінің тұрақтылығы туралы түсінік; «бір-біріне» принципін түсіну, яғни әр объектіге тек бір сан қосылуы мүмкін; санау нәтижесі туралы түсінік (жалпы сан соңғы айтылған санмен белгіленеді); объектілердің кез-келген жиынтығын санауға болатындығын түсіну;
9. Заттардың мөлшері, формасы, шамасы, ұстағанда, сырт қарағанда тану;
10. Қызметтің операциялық және техникалық жағын қалыптастыру: бір және екі қолмен әрекет етуге үйрету (ұстап тұру, жақындату, бұру, фигураларды қатарға қою, бір ойыншықтан, суреттен алу, санау материалын, геометриялық фигураларды алып тастау және т.б.);
11. Көру-қозғалыс координациясын дамыту, қолдың қозғалысын, ойыншықтарды, суреттердің орналасуын және т.б.;
12. Уақыт туралы түсініктерді қалыптастыру: балаларға тән белгілері бойынша (табиғаттағы бақылаулар, суреттер) нақты құбылыстар мен олардың суреттерін тану және атау — жылдың қарама-қарсы уақыттары (жаз бен қыс) және күннің бөліктері (күн мен түн) бойынша сабақ беруді жалғастыру.
Егер тәрбиеленушілердің дидактикалық ойындар арқылы матматикалық түсініктерін арттырудың әдіс-тәсілдерінің маңыздылығын дәлелдей алсақ, онда төмендегідей жетістіктерге жетуге болады:
— балалардың математикалық түсінігі кеңейеді;
— өз бетімен есеп шығару, ойлау қалыптасады, талпыну қабілеттері ашылады;
— логикалық ойлауы, ой-белсенділігінің артуы;
— белгілі бір іс-әрекетті орындағанда жігерлі еңбек етуі, шығармашылық тапқырлығы кеңейе береді.
Дамуында бірнеше бұзылулары бар балалар психикалық дамуы тежелген балалар үшін педагогикалық үрдісте ойынның рөлі ерекше екендігі белгілі. Өйткені балалардың негізгі іс-әрекеті ойын болып табылады. Сондықтан да оқу-тәрбие жұмысының орталық құрылымы ойыннан құралатынын ұмытпаған жөн. Қызықты ойындар оқу үрдісін қосымша жүктемесіз жүргізуге көмектеседі. Кез келген ойын баланың толыққанды дамуына қажетті нақты тәжірибе алуға ықпал етеді. Ең бастысы, қоршаған әлем жайлы қарапайым түсініктер мен танымдық іс-әрекеттің қарапайым дағдыларын меңгерген, игерген дағдыларын күнделікті өмірде қолдануға қабілетті мектепке дейінгі жастағы бала тұлғасын қалыптастырады. Берілген бағыттар қарапайым математикалық ұғымдарды қалыптастыру мазмұнын аша түседі және балалардың математикалық қабілеттерін дамытады. Математикалық ұғымдарды ойынмен тиянақтау білімнің беріктігіне негіз болады. Бұл әр педагог өзінің шығармашылық шеберлігімен түрлендіріп, балалардың жас ерекшелігіне сай ұйымдастыра алады. Математикалық түсініктерді қалыптастыру бойынша жұмыс бағыттар бойынша дидактикалық іс-әрекет педагогикалық еңбектің өнімділігін сапалы өзгертетін оқыту мен тәрбиелеудің жаңа үлгілері мен әдістерін құру үрдісіне ықпал жасайды. Қорыта келгенде, дидактикалық ойын – балалардың негізгі іс-әрекеттерінің бір түрі. Бала өмірі ойынға байланысты. Бала ойынсыз өсіп өркендей алмайды. Бұл – өмірдің заңдылығы. Сондықтан да ұйымдастырылған оқу іс-әрекетінде дидактикалық ойын элементтерін пайдаланудың балалардың ой белсенділігін арттырудағы маңызы зор.
Қолданылған әдебиеттер тізімі:
1.Алиева Т.И., Арнаутова Е.П., Протасова Е.Ю. Программно-методическое пособие, М.: 1999.
2.Давидчук А.Индивидуально-ориентированное обучение младшего дошкольника. М.: 2000.
3.Новоселова С.Л. Развивающая предметная среда. М.: 2002.
4.Доронова Т.Н. Младший возраст. Планирование работы с детьми. М
5.«Қарапайым математикалық түсініктерді қалыптастыру әдістемесі құралы» Әбілдаев А.Қ. Қабылова Э.Қ. Орлова Л.И.
6.Носова Е.А. «Предлогическая подготовка детей дошкольного возраста. Использование игровых методов при формировании у дошкольников математических представлений». -Л. : 1990г.
