Камзина Ардак Нурахметовна

«Өрлеу» БАҰО АҚ филиалы ШҚО бойынша ПҚ БАИ

ЖжГПО кафедрасы, аға оқытушы

Қазіргі таңда білім берудің маңызды міндеттерінің бірі – функционалды сауатты адамдарды қалыптастыру.

«Функционалдық сауаттылық» дегеніміз не? Функционалды сауаттылық — бұл адамның сыртқы ортамен қарым-қатынас жасау, қоғаммен өзара әрекеттесу, ондағы өмірлік белсенділігін қалыптастыру, оның жағдайларына бейімделу және онда қалыпты жұмыс істеу қабілеті.

Функционалды сауатты тұлға — бұл адам:

— әлемде бағдарланған және қоғамдық құндылықтарға, үміттерге және мүдделерге сәйкес әрекет ететін (атап айтқанда, өз іс-әрекеттерін басқа адамдардың іс-әрекеттерімен байланыстыра және үйлестіре алатын);

— қабілетті болуы керек дербес жағдайды шешімдерді таңдау және қабылдау;

— өз шешімдері үшін жауап бере алатын;

— өзіне және өзінің жақындарына жауапкершілік алуға қабілетті;

— оқу-жаттығу тәсілдерін меңгерген және тұрақты қайта даярлауға дайын;

— негізгі және әртүрлі білім салалары бойынша құзыреттіліктер жиынтығына ие;

— стандартты емес жағдайда шешім іздеу әдеттегі құбылыс;

— кез-келген қоғамға оңай бейімделіп, оған белсенді әсер ете алады;

— ауызша және жазбаша сөйлеуді адамдар арасындағы өзара әрекеттесу құралы ретінде жақсы біледі;

—  заманауи ақпараттық технологияларды меңгерген маман.

Функционалдық сауаттылық — әлеуметтік бейімделуді қалыптастырудың құралдарының бірі. Егер адамға функционалдық сауаттылық берілсе, онда ол адамзат қызметінің әртүрлі салаларындағы қарым-қатынас және әлеуметтік қатынастардағы кең ауқымды өмірлік міндеттерді шешу үшін, өмір бойы алған білім, білік және дағдыларды үнемі қолдана алады.

Функционалды сауатты тұлға келесі қасиеттерге ие:

• өзіндік іс-әрекет дағдылары;
• коммуникативтік байланыстарды құру дағдылары;
• танымға, өзін-өзі дамытуға және өзін-өзі жетілдіруге ұмтылу;
• әлеуметтік өзара іс-қимыл дағдылары;
• әлеуметтік ортада тіршілік әрекеті үшін белгілі бір құзыреттер;
•  шыдамдылық, жауапкершілік, еңбексүйгіштік, сыйластық, мейірімділік, жанашырлық, ерік-жігер.

Функционалдық сауаттылықтың негізі бастауыш мектепте қаланады. Онда әр түрлі сөйлеу әрекеттері – жазу және оқу, сөйлеу және тыңдау қарқынды оқытылады. Бұл баланың жаңа өмірлік жағдайларына әлеуметтік бейімделу процесін жеңілдетуге және оны үздіксіз даму мен жаңа сатыларға көшуге байланысты одан әрі өмір сүруге дайындауға мүмкіндік береді.

Функционалды сауатты мектеп оқушысы – пәндік, пәнаралық, интегралды білімдердің, икемдердің, дағдылардың және функционалды мәселелерді шешу тәсілдерінің ретінде білімділіктің жеткілікті жиынтығы мен жоғары деңгейіне ие, ол онымен ақпараттарды қабылдау, қайта жаңғырту үрдісімен, типтік оқу міндеттерін, сондай-ақ қоғаммен өзара әрекеттесу міндеттерін шешумен байланысты қызмет үрдісінде пайдаланады.

Бастауыш мектепте оқудың функционалдық сауаттылығын қалыптастыруда оқуға үйрету, тек ғана оқу бағдарламасын меңгеруге және оқу дағдыларын дамытуға ғана бағытталған емес. Бұл қазіргі қоғамға баланың бейімделе алуына және оның тұрмыстық, еңбек бағыттарындағы ойлау қызметін дамытуға үлес қосады.

Бастауыш сыныптарда оқу пәндері арқылы функционалдық сауаттылықты қалыптастыру және дамыту процесі пәндік білімдерге, іскерліктер мен дағдыларға сүйене отырып, ойлау дағдыларын қалыптастыру негізінде жүзеге асырылады.

Оқытудың бастапқы кезеңінде ең бастысы — талдау, жинақтау, салыстыру, жалпылау, жіктеу, қорытынды, жүйелеу, теріске шығару, шектеу сияқты логикалық әдістерді қолдана отырып, әр баланың ойлау қабілетін дамыту.

Сондықтан, бастауыш сыныпта оқу пәндерінің мазмұны негізінде оқушыларда функционалдық сауаттылықты дамытуда төмендегідей біліктілікті қамтамасыз теуге болады:

– оқушылардың әр түрлі жастағы оқушылармен қарым-қатынас аясындағы тілдің грамматикалық құрылысы мен сөздік қорын молайту;

– тіл білімі саласындағы ғылыми зерттеулер бойынша алғашқы дағдыларын қалыптастыру;

– материалды қисынды, мағыналық топтай, талдай білуге;

– аузыша және жазбаша математикалық сауатты сөйлеуді меңгеру, математикалық символдар мен белгілеулерді дұрыс қолдана білуге;

– математикалық ұғымдарды үйретуді балалардың жас ерекшеліктеріне

байланысты күрделендіріп, алған білімді өмірде қолдана білуге үйрету;

– табиғат пен әлеуметтік өмір танымының арасында тығыз байланыс «адам-табиғат-қоғам» жүйесіндегі өзара тәуелділікті түсіну;

– қоғамдық тәртіп ережелерін орындау қажеттілігін, адамгершілік тәрбиесі мақсаттарының мәнін түсіну, экологиялық мәдениеттің алғашқы дағдыларын меңгеру;

– табиғат құбылыстарын салыстыру, олардың жалпы және ерекше белгілерін ажырату мен өсімдіктер мен жануарлар тіршілігіне қажетті жағдайларды білуі;

– қазақстанның табиғаты және мәдениеті туралы білуі, оған ұқыпты қарым-қатынас жасау ережесін қолдана алуы.

Функционалды сауаттылық, ең алдымен, ақпаратпен жұмыс істеу дағдыларын дамыту арқылы қалыптасады. Мәтіннен маңызды және пайдалы нәрсені оқып, таба білу. Бұл бастауыш мектептің әдеби мәтіндермен жұмыс істеуге бағдарлануын анықтайды: оқуды үйрену, оқуды талдау, мәтінді саналы қабылдау және жазылғанды түсіну дағдыларын дамыту. Балаларды мәтіндік ақпаратты саналы түрде қабылдауға үйрету керек, өйткені ол жас ұрпақтың жеке дамуы мен өзін-өзі дамытуының негізі болып табылады. Егер бала сауатты оқуға ие болса, мәтіннің мағынасын және оның мазмұнын түсінсе, онда ол өз ойларын білдіруге қабілетті болады. Демек, ол еркін сөйлесе алады, әлеуметтік байланыстар жасай алады.

            Осы орайда,  «Қазақ тілі», «Әдебиеттік оқу» пәндері арқылы бастауыш сынып оқушыларының оқу сауаттылығын дамытуға бағытталған тапсырмаларды ұсынуға болады: дұрыс оқу; мәтіндермен жұмыс: мәтіннен маңызды және қажетті ақпаратты алу, мәтіннен нақты сұрақтарға жауап іздеу; оқуға арналған әдебиеттерді өз бетінше таңдау; әртүрлі ақпараттық ресурстармен жұмыс; мәтін авторымен диалог жүргізу; мәтінді құрылымдық-мағыналық бөліктерге бөлу;  мәтінге өз бетінше сұрақтар қою; қарапайым мәтін жоспарын жасау; кесте, мәтінді сақтау бойынша сызба құру;  кілт сөздерді табу; мәтінді егжей-тегжейлі баяндау (жазбаша баяндау); жоспарға (схема, кесте) сүйене отырып, мәтінді егжей-тегжейлі қайталау; мұғалімнің шартты белгілері бойынша мәтіндерді түзету; оқылған мәтін негізінде пікірлер мен тұжырымдар қалыптастыру.

Оқу сауаттылығы:

• табысты әлеуметтену, әрі қарай білім алу, өзін-өзі дамыту мақсатында оқырман қызметіне қажеттілік;
• мағыналық оқуға дайындық – жазбаша мәтіндерді қабылдау, талдау, бағалау, түсіндіру және олардағы ақпаратты қорыту;
• оқу тапсырмасына сәйкес оны түрлендіру үшін қажетті ақпаратты алу мүмкіндігі; өмірлік жағдайларда әртүрлі мәтіндік ақпаратты қолдана отырып бағытталу.

Кіші жастағы оқушылардың оқу сауаттылығын қалыптастыруда қатысымдық, рөлдік ойын, дара тұлғаға бағдарланған оқыту және сұрақ-жауап әдістері арқылы жүзеге асатын жағдаяттық тапсырмалар, рөлдік ойындар, сұхбаттық тапсырмалар, құзыреттіліктерді қалыптастыратын тапсырмалар арқылы кешенді жүргізудің тиімділігі жоғары болады.

Осы ретте, оқу сауаттылығын арттыруда  түсініп оқу карталар  әдісін қолдану тиімді болмақ. Түсініп оқу карталарын  пайдалану мәтіннен алынған ақпаратты табу және одан әрі пайдалану үшін қажетті дағдылар шеңберін кеңейтуге мүмкіндік береді.

Бастауыш сыныптарда ғылыми-танымдық мәтіндермен жұмыс істеу кезінде мағыналық оқу карталарын пайдалану оқушыларға зерттелген мәтінді терең түсіну негіздерін түсініп қана қоймай, функционалдық сауаттылықтың базалық дағдыларын игеруге мүмкіндік береді. Ұсынылған карталар оқушыларға ғылыми-танымдық мәтінді игеру үшін мүмкін болатын әрекеттер алгоритмін ұсынады, содан кейін ол жоғарғы нәтижеге қол жеткізе алады. Берілетін алгоритм тапсырмаларды орындау барысында мета-пәндік дағдыларды дамытуды қамтиды.

Ғылыми-танымдық мәтіндермен жұмыс істеу алгоритмі:

1. Мәтіннің тақырыбын анықтау.
2. Мәтіннен ақпаратты, негізгі сұрақтардың жауабын табу.
3. Кейіпкерлер туралы ақпараттар табу.
4. Мәтіннің жоспарын құру.
5. Берілген параметр бойынша ақпарттар табу.
6. Қосымша ақпараттар табу.
7. Алынған ақпараттарды қолдану алу.

Оқу картасының алгоритмі негізінде мәтінмен мағыналық жұмыс кезінде функционалды сауатты тұлғаның барлық негізгі белгілері дамиды: зерттеу, іздеу, ойлау, ынтымақтастық, өз бетінше оқу, сөйлеу, аналитикалық талдау қабілеттері, есте сақтау, зейін, қиял.

Енді, оқушылардың әрекеттер алгоритмін қарастырайық.

Дайындық кезеңі

Дайындық кезеңінде зерттелетін мәселеге назар аудару, қызығушылық пен ұсынылған ақпаратты зерттеуге деген ынтаны ояту маңызды.

1. Мәтіннің суреттерін қарастырамын:
2. Суретте не бейнеленген?
3. Бұл жәндіктерді мен білемін бе?

Олар қалай қыстайды?

• Көктемнің алғашқы кезеңінде бұл жәндіктердің қайсысын мен кезіктірдім?
• Аттарын жаз және олар туралы 2-4 сөйлем құрастыр.
• Менде қандай мәтін пайда болды? (Көркем әдеби немесе ғылыми-танымдық)

Негізгі кезең

Мәтінмен жұмыс істеудің негізгі кезеңінде әр баланың талдау, синтез, салыстыру, жалпылау, жіктеу, қорытынды, жүйелеу сияқты логикалық әдістерді қолдана отырып ойлау қабілеті дамиды. Функционалдық сауаттылықты қалыптастыруға логикалық әдістердің әртүрлі деңгейлеріне сәйкес келетін ұсынылған тапсырмалар көмектеседі. Бірінші деңгей білімді дамытатын тапсырмаларға сәйкес келеді, мысалы, тізім жасау, бөлектеу, айту, көрсету, атау. Келесі деңгей — түсіну, мысалы, сипаттау, түсіндіру, белгілерді анықтау, басқаша тұжырымдау қажет тапсырмалар. Әрі қарай қолдану, суреттеу, шешу тапсырмаларымен қолдану керек. Оқушы мазмұндау жоспарын жасай алады.

1. Ғылыми-танымдық мәтінді оқимын. (Мәтін беріледі)
2. Мәтінде белгілеймін:
3. +  маған таныс емес ақпараттар,
4. !  жаңа ақпараттар.
5. Сыныптастарыммен жаңа ақпараттарды талдаймын.
6. Мәтінді бөліктерге бөлемін.
7. Әр бөліктегі негзгі кілт сөздерді белгілеймін. Мәтіннің бөліктерін атаймын.
8. Әр бөліктің тақырыптарын жазамын. Менде мәтіннің жоспары пайда болды.
9. Жоспар бойынша мәтінді қайта қалпына келтіруге болатындығын тексеремін.
10. Сұрақтарға жауап беремін, тапсырмаларды орындаймын:
11. Сызба бойынша масалар, құстар, балықтар, шегірткелер арасындағы байланыс туралы әңгіме құрастырамын.
12. Егер сона, ара, жыланды кезіктіріп қалсам, не істеу керектігін талқылаймын.
13. Сұрақтарға жауап беремін, тапсырмаларды орындаймын:
14. Жәндіктердің қоректенуі туралы ақпараттар табамын.
15. Мәтінді пайдаланып, масалармен қоректенетін жануарлардың атауларын сызбаға түсіремін.

Рефлексия кезеңі

Өзімді тесеремін, сұрақтарға жауап беремін.

• Қандай жәндіктерді көктемнің алғашқы кездерінде көруге болады? Нге олар өздерінің қысқы баспаналарынан кетіп қалды?
• Көктемде жәндіктер өмірінің қандай қызықты тұстарын бақылауға болады?

Қорытынды

Қорытынды жасаймын:

            Оқу карталар әдісін  пайдалану оқу ақпаратын жақсы түсіну арқылы пәндік оқытудың тиімділігін арттыруға, оқушылардың бойында нақты жетіспейтін дағдыларды анықтауға және оларды мақсатты түрде дамытуға мүмкіндік береді. Бұл нәтижелерді бақылаудан, дағдыларды дамытуға көшу арқылы функционалдық сауаттылық негіздерін қалыптастырады. Барлық қолданылатын әдістер танымдық, психикалық белсенділікті дамытуға бағытталады, ол өз кезегінде әр оқушының білімін жетілдіруге, байытуға, оның функционалдық сауаттылығын дамытуды көздейді. Бұл оқушыға мәтін бойынша жұмыс барысында алған білімдерін, дағдыларын әр түрлі қызмет салаларындағы, сондай-ақ тұлғааралық қарым-қатынас пен әлеуметтік қатынастардағы міндеттерді шешу үшін пайдалануға мүмкіндік береді.

 Қорыта келгенде, функционалдық сауаттылық оқушылардың өзгермелі өмірге бейімделуінің шарты, оқушылардың жеке бас қабілеттерін дамытудың тетігі, әлеуметтік дағдыларын жетілдірудің негізі, әлеуметтік-мәдени дамуының өлшемі, білім, білік, дағдыларының құзыреттілікке ұласу жолы.

Әдебиеттер

1. Основные результаты международного исследования образовательных достижений 15‑летних обучающихся PISA- 2012 // А. Култуманова и др. — Астана: НЦОСО, 2013. — 283 с.

2. Международное исследование PISA: Методическое пособие. — Астана: НЦОСО, 2012. — 115 с

3. Ермоленко В.А. Формирование функциональной грамотности в контексте безопасности жизнедеятельности  – // Отечественная и зарубежная педагогика. – 2012. – № 1. – С. 166–176.

4. Перминова Л.М. Функциональная грамотность/ неграмотность как социально-педагогическое явление. – М., 2009.