отбасымен ынтымақтастықтың маңыздылығы

Муратбекова Жанар Амановна

«Экономикалық лицей» КММ-нің қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімі

Мектептегі тәрбие жұмысының нәтижелігінің бір ұшы ата-аналармен қоғамдастықпен мектептің бірлескен әрекетінде. Мұғалім мен ата-ананың қарым-қатынасында негізгі рөлді педагог атқарады, өйткені тәрбие жұмысы – оның негізгі мамандығы. Мұғалім ата-аналармен жұмыс істей отырып, балаға, оның әрекеттеріне, оқудағы табыстары мен көзқарасына, тағы басқаларға баға беріп отырады. Әрбір жағдайдан шығудың, оны түзетудің жолдарын табуы қажет. Ата-аналар ортасындағы арақатынасты одан әрі нығайтуға негіз боларлықтай тартымды да қызықты іс-шаралар өткізіліп отырған дұрыс.

Мұғалімдер мен ата-аналардың қарым-қатынасының өзіндік ерекшеліктері бар. Олардың қарым-қатынасы-өзара түсіністікке қадам, сенімге ие болу, рухани және эмоционалды құндылықтармен алмасу, педагогикалық тәжірибені, мұғалімдер мен ата-аналардың бір-біріне беретін білімдерін игеру.

Біздің мұғалімдік мамандығымыздың ажырамас, маңызды және сонымен бірге қиын бөлігі-ата-аналармен қарым-қатынас. Оқушыларды тәрбиелеудің сәттілігі мұғалімнің өз міндеттеріне деген көзқарасына, оның дайындығына, моральдық-психологиялық келбетіне ғана емес, сонымен бірге балалар өмір сүретін және тәрбиеленетін  микроортаның әсеріне де байланысты.

18 ғасырдағы француз ағартушылары да әлеуметтік орта, адами байланыстар саласы жеке тұлғаның, әсіресе моральдық дамудың шешуші факторы екендігіне назар аударды. Қазіргі уақытта адамның байланыс ауқымы өлшеусіз кеңейді, атап айтқанда бұқаралық ақпарат құралдарының дамуына байланысты. Бірақ ешқандай техникалық ақпарат құралдары  ешқашан адамдардың бір-бірімен тікелей байланысын алмастырмайды, бұл әлеуметтік микроортада жүзеге асырылады. Бұл орта адам өмірінің әртүрлі кезеңдерінде өзгереді: мектеп пен мектеп ұжымы, кәсіпорын мен еңбек ұжымы, спорт ұжымы және т.б.  Бірақ микроортаның бір түрі өзгеріссіз қалады. Бұл — отбасы.

Көптеген зерттеулер көрсеткендей, отбасылық тәрбие адамның адамгершілік қасиеттерін қалыптастыруда терең із қалдырады. Отбасы-бұл бастауыш ұжым, онда бала белгілі бір өмірлік тәжірибе жинақтайды және қоғамдағы адамгершілік нормаларына қосылады. Мұғалім балада қандай идеялар қалыптасқанын ғана емес, сонымен бірге бұл қалыптасу қандай жағдайда болғанын білуі керек. Сондықтан оған оқушылардың ата-аналарымен байланыс орнату, оларды оқушы тәрбиесінде одақтас ету маңызды.

Көбінесе мұғалімдердің белсенді ықпалында қиын деп аталатын балалардың ата-аналары болады, олар мектепке отбасындағы мінез-құлқының жағымсыз тәжірибесін әкеледі. Егер бала сыртқы жағынан моральдық нормалардан ауытқуды көрсетпесе, мұғалім оның тағдырына алаңдамайды, оның үй тәрбиесіне, отбасындағы қарым-қатынасқа онша қызығушылық танытпайды. Отбасы мен мектептің өзара әрекеттесуінің мұндай тәжірибесін қолайлы және тиімді деп санауға болмайды.

Сондықтан да мектеп пен отбасы арасындағы қарым-қатынас дарынды оқушылармен жұмыста да өте маңызды. Осы тұрғыда өз тәрбиеленушім, республикалық пәндік олимпиада жеңімпазы Селинкин Александрмен және ата-анасымен қандай байланыс орнатқаным және қандай жұмыстар жүргізілгеніне тоқталғым келеді. Қазақ тіліне ерекше қабілеті бар оқушымның ата-анасымен танысып, жиі сұхбаттасып отырдым. Оқушымның дайындыққа, үйірмелерге қанша уақыт жұмсайтынын қашанда ата-анасынан сұрап отырдым. Бұл отбасының мемлекеттік тілге деген қызығушылықтары мен құрметтері ерекше екенін білген соң,  түрлі тапсырмалар беруге тырыстым. Сондай тапсырмаларды бірі – аптаның 1 күні отбасында тек қазақ тілінде сөйлесу немесе  пәндік олимпиадаға дайындықты тек мектепте емес, үйде де қадағалап отыру. Ата-анамен осындай тығыз қарым-қатынастағы жұмыстар әлі де өз жемісін беріп келеді.

Мұғалімдер мен ата-аналар арасындағы қарым-қатынас оқушы арқылы құрылады, ол өзіне автономды әсер ететін екі микроортаға кіреді, ол мектеп және отбасы. Ең жақсысы бұл екі микроорта біріктірілуі керек. Мұғалім отбасылық микроортаның бөлігі болуы керек (ата – аналардың балаларын оқыту мен тәрбиелеудегі ең жақын кеңесшісі ретінде), ал оқушының ата-анасы оның мектеп микроортасының бөлігі болуы керек (жалпы педагогикалық процестің қатысушылары ретінде). Мұғалім отбасындағы нақты моральдық жағдайды білуі керек, ал ата-аналар мұғалімнің педагогикалық және моральдық талаптарын ескеруі керек.

Оқушылардың ата-аналарымен қарым-қатынаста мұғалімге жетекші рөл беріледі. Сондықтан мұғалімдер оқушылардың ата-аналарымен тиімді қарым-қатынас жасаудың кейбір ережелерін есте ұстауы керек:

• ата-аналарға қолдау, көмек және жақсы кеңес қажет;
• ата-аналармен іскерлік байланыс орнатуға тырысыңыз;
• ата-аналарды балалармен тәрбие жұмысына белсенді түрде тартыңыз, олардың көмегіне сүйеніңіз;
• ата-аналар жиналыстарында кейбір балалар ғана емес, бүкіл сыныптың жоспарлары, мәселелері туралы сөйлесіңіз;
• барлық ата-аналарды бірден қуантуға тырыспаңыз, әйтпесе олар сізде принциптілік пен мінездің беріктігі жоқ екенін түсінеді;

Қарым-қатынас қабілеті-мұғалімнің кәсіби қабілеті екенін атап айтуға болады. Мұғалімнің жоғары психологиялық мәдениеті болуы керек: қарым-қатынас жасай білу, әңгімелесу, әңгімелесушіні тыңдау және түсіну, өзара әрекеттесу және әсер ету.

Көбінесе мұғалім оқушының ата-анасынан бастапқыда оған қарсы тұрған адамдарды көреді. Олардың ықтимал қарсылықтарын алдын-ала білуге тырысып, ол әңгімені «мұғалімнің» бұйрығымен бастайды, үйрете бастайды, сөгеді. Сондықтан әңгіме жүргізу қажет емес — сіз тек сұхбаттасушыны алыстатасыз. Мұнда ешқандай бірлескен іс-қимыл туралы сөз болуы мүмкін емес: ата-аналар баласын аяй бастайды, олармен сөйлескенде өзін осындай жанашыр адам ретінде көрсеткен мұғалімді кінәлай бастайды. Шәкіртіңіздің әкесі мен анасының сезімдерін түсінуге тырысыңыз, сонымен қатар бірлескен іс – әрекеттерді ойластырып, құра отырып, олардан қолдау табыңыз. Мектепке келген ата-аналарды өзіңізден алыстатпаңыз, ұстамды мейірімділік, ашықтық танытыңыз. Сіздің сұхбаттасушыға деген жеке оң көзқарасыңыз ізгі ниеттің көрінісі және ынтымақтастыққа алғашқы қадам болады.

Ата-анаңызбен тең позицияға деген ұмтылысты дамытыңыз.Бұл бағыттағы алғашқы қадамды мұғалім жасауы керек, өйткені бұл оның құзыретінде, оның кәсібилігін көрсетеді.

Ата – аналарды ынтымақтастыққа тартудың бір жолы-оның осы процестегі маңыздылығын атап өту. Ата-аналарға баланың тәрбиесі мен дамуындағы нақты рөлін түсіндіріңіз. Ата-аналардың, әрине, шыдамды және табанды бола алатындығына, ұлының немесе қызының өмірі мен оқуын жақсарта алатындығына сенімділігін арттырыңыз.

Ата-анаңызға баласына деген сүйіспеншілігіңізді көрсетіңіз.

Ата-аналармен психологиялық байланыс мұғалім баланың мінезіндегі жағымды жақтарын көретінін, оған жанашырлық танытатынын және тіпті оны жақсы көретінін көрсеткеннен кейін бірден пайда болады. Әкесі немесе шешесі мұғалімнің мейірімді көздерін көріп, мұғалімнің де баланың әл-ауқатына мән беретінін сезгенде, психологиялық қорғаныс қажет болмайды. Мұнда сіз ынтымақтастыққа ауыса аласыз.

Ата – аналармен сындарлы диалог жүргізу-ата-аналармен қарым-қатынас жүйесінің негізі. Ата-анамен ынтымақтастықта жұмыс жүргізуде ата-аналар жиналысының да маңызы зор. Мазмұны бойынша ата-аналар жиналыстары ағымдағы, тақырыптық, қорытынды болуы мүмкін.

Ата-аналар жиналысының мазмұны қандай болса да, ол мұқият дайындықты қажет етеді. Сынып жетекшісі ата-аналар жиналысы мұғалім оны жоспарлаған кезде тиімді болатынын есте ұстауы керек, өзіндік сценарий жазуы керек.

Мұқият дайындалған, мағыналы, стандартты емес және маңызды ата-аналар жиналысы аналар мен әкелердің санасында төңкеріс жасай алады, олардағы үлкен тәрбиелік әлеуетті оятады. Сынып жетекшісі ата-аналар жиналысы ересектердің қажеттілігі болған кезде тиімді болатынын және оны дайындайтын мұғалім ата-аналардың алдында беделді болатынын есте ұстауы керек.