Фаимова Гүлден Қанатқызы, биология пәні мұғалімі, педагог-сарапшы, ШҚО Зайсан қаласы Ю.Гагарин атындағы орта мектебі
Қазіргі білім беру жүйесінің басты мақсаттарының бірі – оқушылардың тек пәндік білімін қалыптастыру ғана емес, сонымен қатар алған білімін өмірлік жағдаяттарда қолдана алу қабілетін дамыту. Бұл міндет ерекше білім беруді қажет ететін (ЕБҚ) оқушылар үшін ерекше өзектілікке ие. Себебі олардың әлеуметтік бейімделуі, өзіндік дербестігі мен өмір сапасының артуы тікелей функционалдық сауаттылық деңгейімен байланысты.
Функционалдық сауаттылық – бұл білім алушының оқу барысында меңгерген білімін, дағдыларын және құзыреттіліктерін практикалық өмірде тиімді қолдана алу қабілеті. Биология пәні бұл бағытта үлкен әлеуетке ие, өйткені ол адам ағзасы, денсаулық, қоршаған орта, экология, қауіпсіздік және өмір салты сияқты тікелей өмірмен байланысты мазмұнды қамтиды.
1. ЕБҚ оқушылардың функционалдық сауаттылығының ерекшелігі
ЕБҚ оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамытуда келесі ғылыми ерекшеліктер ескерілуі тиіс:
• қабылдау, зейін, есте сақтау және ойлау процестерінің даралық сипаттары;
• оқу материалын қабылдауда визуалды және практикалық қолдаудың қажеттілігі;
• әрекет арқылы үйренудің тиімділігі;
• эмоционалдық қауіпсіз орта құрудың маңыздылығы.
Бұл ерекшеліктер оқытудың мазмұны мен әдістерін бейімдеуді талап етеді. Мұғалімнің негізгі міндеті – білімді «беру» емес, оны қолдануға үйрету.
2. Биология пәні арқылы функционалдық сауаттылықты дамыту жолдары
а) Өмірмен байланысты мазмұн
Сабақ мазмұны күнделікті өмірмен тікелей байланыстырылуы тиіс:
- «Дұрыс тамақтану» тақырыбында – тағам құрамын таңдай білу;
- «Тыныс алу жүйесі» тақырыбында – таза ауаның маңызы;
- «Жеке бас гигиенасы» тақырыбында – денсаулықты сақтау дағдылары.
ә) Бейімделген тапсырмалар
Тапсырмалар қарапайым, нақты, визуалды қолдаумен берілуі қажет:
- сурет арқылы сәйкестендіру;
- пиктограммалармен жұмыс;
- қысқа нұсқаулықтар;
- қадамдық алгоритмдер.
б) Нейрожаттығулар мен сенсомоторлық қолдау
Қимыл-қозғалысқа негізделген жаттығулар оқушының зейінін арттырып, танымдық белсенділігін күшейтеді. Мысалы:
- оң-солды ажыратуға арналған жаттығулар;
- ұсақ моториканы дамытуға бағытталған әрекеттер;
- визуалды-кеңістіктік тапсырмалар.
в) Практикалық әрекетке негізделген оқыту
Функционалдық сауаттылық тек теория арқылы емес, тәжірибе арқылы қалыптасады:
- қарапайым тәжірибелер жасау;
- модельдер құрастыру;
- күнделікті өмірлік жағдаяттарды модельдеу;
- рөлдік ойын элементтері.
Практика көрсеткендей, бейімделген, әрекетке бағытталған оқыту тәсілдері ЕБҚ оқушылардың:
- өзіне деген сенімділігін арттырады;
- әлеуметтік бейімделуін жақсартады;
- оқу мотивациясын күшейтеді;
- алған білімін өмірде қолдану қабілетін дамытады.
Функционалдық сауаттылықты дамыту – ұзақ мерзімді, жүйелі үдеріс. Ол мұғалімнің кәсіби құзыреттілігін, инклюзивті мәдениетті және мектептегі қолдаушы ортаны талап етеді.
Ерекше білім беруді қажет ететін оқушылар функционалдық сауаттылықты дамытуды қажет етеді, бұл инклюзивті білім берудің стратегиялық бағыты болып табылады. Биология бұл үдерісте маңызды рөл атқарады, өйткені оның мазмұны өмірмен тікелей байланысты. Бейімделген тапсырмалар, нейрожаттығулар, практикалық әрекетке негізделген оқыту және визуалды қолдау жүйесі арқылы ерекше білім беруді қажет ететін оқушылардың өмірлік құзыреттіліктерін қалыптастыруға мүмкіндік бар.
Функционалды сауатты тұлға — бұл қоғамда өз орнын таба алатын, дербес шешім қабылдайтын және әлеуметтік ортада белсенді әрекет ететін тұлға. Сондықтан бұл бағыттағы жұмыс тек педагогикалық емес, әлеуметтік маңызы бар стратегиялық міндет болып табылады.
