Абдрахманова Еркежан Жабаевна
ШҚО, Өскемен қаласы «№47 жалпы білім беретін мектеп» КММ
директордың оқу ісі жөніндегі орынбасары
Құсайын Динара Бурабаевна
«Өрлеу» БАҰО» АҚ филиалы ШҚО
КДИ аға оқытушысы
Қазіргі жаһандану дәуірінде білім беру саласы бұрын-соңды болмаған қарқынмен өзгеріп келеді. Ақпарат көлемінің артуы, цифрлық технологиялардың дамуы, еңбек нарығындағы жаңа талаптар мектептің мазмұны мен құрылымын қайта қарастыру қажеттігін туындатты. Бүгінгі оқушы тек теориялық біліммен шектелмей, зерттей алатын, талдай алатын, жобалай алатын, технологияны меңгерген, шығармашыл және бейімделгіш тұлға болуы тиіс. Осындай жаңа буынды қалыптастыру үшін білім беру жүйесіне STEAM тәсілі мен жасанды интеллект технологияларын енгізу маңызды стратегиялық бағытқа айналды. Алайда бұл жаңашылдықтарды табысты жүзеге асыру ең алдымен педагогтердің кәсіби құзыреттілігіне тікелей байланысты. Мұғалім өзгермейінше, білім беру де өзгермейді. Сондықтан STEAM және жасанды интеллектті тиімді енгізудің басты шарты – педагогтердің кәсіби құзыреттілігін жүйелі арттыру.
Педагогтің кәсіби құзыреттілігі – бұл тек пәндік білім деңгейі емес, сонымен қатар заманауи технологияларды қолдана алу, оқушының зерттеушілік және шығармашылық қабілеттерін дамыту, оқыту процесін жобалау, цифрлық ортада жұмыс істеу, рефлексия жасау, үздіксіз өзін-өзі жетілдіру қабілеттерінің жиынтығы. STEAM мен жасанды интеллект жағдайында мұғалім енді ақпарат жеткізуші емес, фасилитатор, бағыттаушы, зерттеу ұйымдастырушысы, тәлімгер рөлін атқарады. Бұл түбегейлі өзгеріс кәсіби қайта даярлықты талап етеді.
STEAM – ғылым, технология, инженерия, өнер және математиканы кіріктіре оқытуға негізделген тәсіл. Бұл модельде оқушы білімді жеке пәндер бойынша емес, кешенді жобалар арқылы меңгереді. Мысалы, экологиялық мәселені зерттеу барысында ол математикалық есептеу жүргізеді, ғылыми тәжірибе жасайды, техникалық модель құрастырады, нәтижесін шығармашылық түрде ұсынады. Мұндай сабақтарды ұйымдастыру үшін мұғалімнің пәнаралық ойлауы, жобалау дағдылары және зерттеушілік мәдениеті жоғары болуы тиіс. Дәстүрлі оқыту тәжірибесі бар педагог үшін бұл жаңа тәсілге бейімделу оңай емес. Сондықтан кәсіби дамудың арнайы жүйесі қажет.
Жасанды интеллект технологиялары да білім беру кеңістігін түбегейлі өзгертуде. Қазіргі таңда интеллектуалды платформалар оқушының деңгейін анықтап, жеке траектория құрып, жедел кері байланыс бере алады. Мұғалімдер мәтін генерациялау, тест құрастыру, деректерді талдау, бағалау сияқты процестерді автоматтандыра алады. Мысалы, OpenAI құралдары сабақ материалдарын әзірлеуге, жазылымды тексеруге, идея ұсынуға көмектеседі. Бірақ мұндай мүмкіндіктерді тиімді пайдалану үшін цифрлық сауаттылық пен сыни ойлау қажет. Технологияны мақсатсыз қолдану кері әсер беруі мүмкін. Сондықтан педагог технологияны педагогикалық мақсатқа сай қолдануды үйренуі керек.
Педагогтердің кәсіби құзыреттілігін арттыру жүйесі бірнеше бағыттан тұруы тиіс. Бірінші бағыт – теориялық-әдіснамалық дайындық. Мұғалім STEAM философиясын, жобалық оқыту, зерттеушілік тәсіл, дизайн-ойлау әдістемесін терең түсінуі қажет. Себебі кез-келген технологияның тиімділігі оны дұрыс педагогикалық негізде қолдануға байланысты. Тек құралды меңгеру жеткіліксіз, оның артындағы әдіснаманы түсіну маңызды.
Екінші бағыт – практикалық дағдыларды қалыптастыру. Мұғалімдер тренингтер, шеберлік сыныптар, тәжірибелік семинарлар арқылы нақты жобалар жасап үйренуі тиіс. Мысалы, робот құрастыру, 3D модельдеу, цифрлық зертхана жүргізу, деректермен жұмыс жасау, онлайн платформаларда тапсырма құрастыру. Практикалық әрекетсіз кәсіби даму толық болмайды. Мұғалім өзі орындап көрмейінше, оны оқушыға үйрете алмайды.
Үшінші бағыт – цифрлық және ақпараттық құзыреттілік. Қазіргі мұғалім интерактивті тақта, онлайн сервис, бұлтты технология, виртуалды зертхана, білім аналитикасы құралдарын меңгеруі керек. Мысалы, Google ұсынатын білім беру сервистері сабақ ұйымдастыруды жеңілдетсе, Microsoft платформалары деректерді талдауға мүмкіндік береді. Бұл құралдар мұғалімнің уақытын үнемдеп, оқыту сапасын арттырады.
Төртінші бағыт – зерттеушілік және рефлексивтік мәдениетті дамыту. Педагог өз тәжірибесін талдап, нәтижесін бағалап, үнемі жетілдіріп отыруы тиіс. Action research, lesson study, кәсіби қауымдастықтар жұмысы осы мақсатқа қызмет етеді. Мҧғалімдер бір-бірімен тәжірибе алмасып, ортақ проблемаларды бірге шешкенде кәсіби өсу жылдамдайды.
Бесінші бағыт – құндылықтық және тұлғалық даму. Технология қаншалықты дамыса да, адамгершілік құндылықтар бірінші орында тұруы керек. Педагог оқушыға жауапкершілікпен қарауды, қауіпсіз цифрлық мінез-құлықты, этиканы үйретуі тиіс. Жасанды интеллект құралдарын қолданғанда академиялық адалдық, авторлық құқық мәселелерін түсіндіру маңызды. Мұғалімнің өзі үлгі болуы қажет.
Кәсіби дамудың тиімді формаларына курстар, вебинарлар, онлайн платформалар, мектепішілік коучинг, тәлімгерлік, кәсіби қоғамдастықтар жатады. Үздіксіз білім алу мәдениетін қалыптастыру – ең маңызды шарт. Бір реттік курс жеткіліксіз, даму жҥйелі және тұрақты болуы тиіс. Мұғалім әр оқу жылында жаңа дағды меңгеріп, тәжірибесін жаңартып отыруы керек.
STEAM және жасанды интеллектті енгізу барысында мектеп әкімшілігінің қолдауы да маңызды. Материалдық база, техникалық құралдар, уақыт пен әдістемелік көмек болмаса, мұғалімнің ынтасы төмендейді. Сондықтан мектеп деңгейінде стратегиялық жоспар, инфрақұрылым, мотивациялық жүйе құрылуы қажет. Ұжымдық мәдениет қалыптасқанда ғана жаңашылдықтар тұрақты болады.
Халықаралық тәжірибе де бҧл бағыттың маңызын көрсетеді. Мысалы, UNESCO және OECD ұйымдары мұғалімдердің цифрлық және инновациялық құзыреттерін дамыту білім сапасының басты факторы екенін атап өтеді. Бұл – жаһандық тренд.
Қорытындылай келе, STEAM және жасанды интеллектті білім беру жүйесіне енгізу – уақыт талабы. Бірақ бұл өзгерістердің табысы педагогтердің кәсіби дайындығына тәуелді. Жүйелі, кешенді, үздіксіз кәсіби даму моделі ғана мұғалімдерді жаңа дәуірдің талаптарына бейімдей алады. Осындай мұғалімдер ғана оқушыларды шығармашыл, зерттеуші, технологияны саналы қолданатын, бәсекеге қабілетті тұлға ретінде тәрбиелей алады. Демек, педагогтің кәсіби құзыреттілігі – болашақ білім сапасының негізгі кепілі.
Әдебиеттер тізімі
- Әбілқасымова А.Е. Білім берудегі құзыреттілік тәсіл: теориясы мен әдістемесі. – Алматы: Қазақ университеті, 2022.
- Жанпейісова М.М. Модульдік оқыту технологиясы. – Алматы: Қазақ университеті, 2019.
- Сейталиев Қ. Мектептегі заманауи сабақ: жобалау және ұйымдастыру. – Алматы: Мектеп, 2020.
- Селевко Г.К. Современные образовательные технологии. – Москва: Народное образование, 2020.
- Подласый И.П. Педагогика. – Москва: Владос, 2019.
- Давыдов В.В. Теория развивающего обучения. – Москва: Интеллект-Центр, 2019.
- Выготский Л.С. Педагогическая психология. – Москва: Юрайт, 2018.
