Блум таксономиясы - сабақ мазмұнын меңгертудің тиімді тәсілі - Ақпараттық-педагогикалық газеті "Ұстаз Әлемі"

Блум таксономиясы — сабақ мазмұнын меңгертудің тиімді тәсілі

Құрманова Ж.С., «Өрлеу» БАҰО» АҚ филиалы ШҚО бойынша ПҚ БАИ-дың ҒЖ(Г)ПОӘжИТ кафедрасының меңгерушісі, ф.ғ.к.

      Блум таксономиясының сабақ мазмұнын меңгертудегі мақсаты – оқытудың неғұрлым тұтас нысанын құру. Жалпы алғанда, таксономия (грекше. taxis – орналасу, құрылыс, тәртіп және nomos – заң). Таксономия – олардың иерархиясын (белігілі бір құрылымдағы бірізділігін, реттелігін) құрастыру мақсатында берілген нысандарды нақты бір өлшемдер мен қағидалар бойынша жіктеу.
      Таксономия барлық оқу мақсаттары мен нәтижелері бірдей маңызға ие бола алмайтындығына негізделген.
       Бенджамин Блум – америкалық оқыту әдістемесінің психологі, Блум таксономиясының авторы. Ол Пенсильванияда Ленсфорд қаласында туылған, 1935 жылы Пенсильван университетін бакалавр және магистр деңгейлерімен бітірген, 1942 жылы Чикаго университетінде докторлық деңгейін қорғады. «Блум таксономиясы» атты кітабында өз теориясын дамытқан.1956 жылы Бенджамин Блумның төрағалық етуімен білім беру комитеті әзірлеген Блум таксономиясы сын тұрғысынан ойлауды қарастыруға болатын ойлау дағдыларының кеңінен қолданылатын иерархиялық моделі болып табылады. Блум таксономиясының мақсаты – оқытудың неғұрлым тұтас нысанын құру.
     Блум таксономиясы бойынша оқу мақсаттарының негізгі категориялары: 1) БІЛУ; 2) ТҮСІНУ; 3) ҚОЛДАНУ; 4) ТАЛДАУ; 5) ЖИНАҚТАУ; 6) БАҒАЛАУ
       Білу. Таным мен ойлаудың ең төмен деңгейі. Бұл категория мәлiметтердi қайталау немесе тану арқылы есте қалай сақталғанын тексеруге бағытталады, мағлұмат пен деректердi еске түсiредi. Нәтижесінде оқушылар:
   ·Қолданылған терминдерді біледі (есте сақтайды және қайталайды).
   ·Нақты фактілерді біледі.
   ·Жұмыстың орындалу ретін біледі.
   ·Негізгі ұғымдарды біледі.
   ·Ережелерді, қағидаларды біледі.
    Ережелерді, теорияларды, формулаларды еске түсіру, жазу, атап көрсету, жатқа айту; анықтамалар мен атауларды қайталау, олардың қолдану тәртiбiн айтады. Мысалы, зат есім деген не, етістік деген не?
   Түсіну. Таным мен ойлаудың орта деңгейі.
     Негізгі идеяларды ұйымдастыру, салыстыру, түсіндіру, сипаттау және бекіту жолымен фактілер мен идеяларды түсінетіндігін көрсету. Оқу материалын түсінгенде келесідей әрекеттерді атқаруды атауға болады:
     * Аударма жасау (трансляция) – оқу материалын бір «тілден» екінші «тілге» ауыстыру (мысалы, сөзбен келтірілген мәліметті кесте, схемамен көрсету, т.б).
     * Интерпретация – оқу материалын «өз сөзімен» түсіндіру, қысқаша баяндау. Экстраполяция (жорамалдау) – құбылыстың бір бөлігіне қатысты түйіндерді оның екінші бөлігіне тарқату.

        * Оқу материалдары бойынша әңгіменің әрі қарай не туралы болатындығын, оның салдары мен нәтижелерін болжау.
Нәтижесінде оқушылар: фактілерді, ережелерді, қағидаларды түсінеді.
Сөзбен келтірілген материалды, схемалар, графиктер, диаграммаларды түрлендіреді. Мысалы: сөйлемді аяқтаңыз; сөйлемді өзгертіңіз; өзара байланысын түсіндіріңіз; айырмашылығын көрсетіңіз; өз сөзіңізбен айтыңыз; графикті, суретті түсіндіріп беріңіз. Мысалы: зат есім мен етістікті салыстыру:
      — түсiнгенiңiздi өз сөзiңiзбен айтып беріңіз;
    — зерттеуiңiздi таблица жүзiнде көрсетiп, қысқаша мазмұндап берiңiз;
      — шығарманың сюжетiн өз сөзiңiзбен әңгімелеп берiңiз.
        Қолдану. Таным мен ойлаудың орта деңгейі.
     Жаңа білімдерді, әдістерді және ережелерді түрлі нұсқада пайдалану. Бұл категория оқу материалын нақты жағдайда және мүлдем жаңа ситуацияда қолдануды меңзейді. Мұнда ережелерді, әдістерді, ұғымдарды, заңдарды, қағидаларды, теорияларды практикалық тұрғыдан қолдану кіреді. Оқу нәтижелері түсіну деңгейіне қарағанда материалды тереңірек игеруді талап етеді. Нәтижесінде оқушылар:
        1. Ұғымдар мен қағидаларды жаңа жағдайларда қолданады.
        2. Заңдар мен теорияларды практикалық тұрғыдан нақты ситуацияларда қолданады.
        3. Әдіс немесе жұмыс ретін дұрыс қолданатындығын көрсетеді. Мысалы: оқушыларда метафора мен теңеу туралы түсiнiк бар (Білім), олардың айырмашылығы да белгiлi (Түсiну), ендi олар Абайдың «Қыс» өлеңiнде метафора мен теңеу қандай бейнелерді құрастыратындығын айтып беруi керек.
        Талдау.Таным мен ойлаудың жоғарғы деңгейі. Дәйектер мен себептерге сәйкес ақпаратты тексеру және жіктеу. Қорытынды жасау және жалпылаудың болғанын растайтын дәлелдерді анықтау.

        Оқу материалының құрылымы анық көрінуі үшін оны құрамдас бөліктерге бөлу: бүтіннің бөліктерін ажырату; бүтіннің бөліктерінің арасындағы өзара байланыстарды анықтау. Бұл категория оқу материалының мазмұнын сезінумен қатар оның ішкі құрылысының қалайша құралатындығын меңзейді. Нәтижесінде оқушылар:
        — элементтерді талдайды;
        — қарым-қатынасты талдайды;
        — ұйымдастыру қағидаттарын талдайды;
        — жасырын (көзге көрінбейтін) жәйттерді ашады;
        — ойдың өрбуінен кеткен қателер мен олқылықтарды айқындайды;
        — фактілер мен олардың салдарының арасын ажыратады;
        — ұсынылған фактілердің маңыздылығын айқындайды;
        Мысалы: топтастырыңыз; салыстырыңыз; себебін талдаңыз.
        Теореманың екi бөлiгiн салыстырыңыз.
        «Ер – туған жерiне, ит – тойған жерiне» деген мақалды қалай түсiнесiз?
        Жинақтау. Таным мен ойлаудың жоғарғы деңгейі.
        Жаңа үлгідегі әртүрлі тәсілдер мен элементтерді қиыстыру арқылы ақпараттарды жүйелеу немесе балама шешім ұсыну.
        Оқу материалының элементтерінен жаңашыл сипаттан бүтінді (нәтижені) құрастыру. Жаңа нәтиже ретінде оқу материалдарын мүлдем өзгеше реттейтін хабарлама (баяндама, сөз), жұмыс жоспары, схемаларды атауға болады. Мұндай оқу нәтижелері жаңа мазмұн мен жаңа құрылымдарды жасап шығаратын шығармашылық әрекеттерді қолдануды талап етеді. Нәтижесінде оқушылар:
        — шығармашылық тұрғыдан кішігірім шығарма (эссе) жазады;
— тәжірибе жасаудың өзіндік жоспарын ұсынады.
        Қандай да болмасын проблеманы шешу үшін өз білімдерін шығармашылықпен қолданады. Мысалы: өз шешіміңізді табыңыз, алгоритм құрастырыңыз, баламасын табыңыз, бөліктерден құраңыз, жүйелеңіз, зерттеңіз.
        1. Эссе, шығарма, өлең, шешендiк (ораторлық) сөз, сценарий, компьютерлiк бағдарлама жазу.
        2. Мәлiмет бойынша барлық бiлiмдi тиянақтап, оны бiр жүйеге келтiрiп, жоспар немесе кесте құру (тәжірибенi жоспарлап, нәтижесiн бақылау).
        3. Ғылыми гипотеза (болжау) құрастырып, ұсыну.
       Бағалау. Таным мен ойлаудың ең жоғарғы деңгейі.
        Пікірмен таныстыру және оны дәлелдеу, ақпарат бойынша қорытынды жасау және жұмыс сапасын бағалау. Оқу материалының маңызын анықтау, ол туралы өзіндік пікір келтіру, ойын білдіру. Бұл деңгей алдыңғы категориялардың оқу нәтижелелеріне қол жеткізуді меңзейді. Нәтижесінде оқушылар:
        — оқу материалы құрылымының логикасын жазбаша түрде бағалайды.
— ішкі немесе сыртқы критерийлерге сүйеніп, оқу материалының маңыздылығын айқындайды.
— жасалған шешімдер мен қорытындылардың берілген фактілерге сәйкестігін анықтайды.
Блум таксономиясы бір ізбен реттелген мақсаттар жүйесі арқылы оқушылардың білім деңгейлерін анықтап, шығармашылық деңгейге жетуді ұсынады. Блум танымдық салада алты деңгейді бөлді, атап айтқанда ол ең төменгі деңгей ретінде фактілерді қарапайым қабылдау мен танудан бастап анағұрлым күрделі және абстрактілі психикалық деңгейлерге қарай жылжып отырып, ең күрделісі бағалау деп жіктеді.
Оқушы білімін шығармашылық деңгейге жетелеу өнімді тәсілдермен жүзеге асады. Ол өнімді деңгей деп аталады. Ғалым әдіс-тәсілдерді оқушының когнитивтік іс-әрекетіне байланысты білімді меңгертуде қолдана отырып өнімді-өнімсіз деңгей деп бөледі.

Негізінде, Блум таксономиясы бір ізбен реттелген мақсаттар жүйесі арқылы оқушылардың білім деңгейлерін анықтап, шығармашылық деңгейге жетуді ұсынады. Блум танымдық салада алты деңгейді бөлді, атап айтқанда ол ең төменгі деңгей ретінде фактілерді қарапайым қабылдау мен танудан бастап анағұрлым күрделі және абстрактілі психикалық деңгейлерге қарай жылжып отырып, ең күрделісі бағалау деп жіктеді. Осылайша, Блум таксономиясының басты белгісі осындай жүйеленген мақсаттармен ерекшеленеді.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Мұғалімге арналған нұсқаулық. ҚР орта білім мазмұнын жаңарту аясында қазақ тілінде оқытатын мектептердің қазақ тілі мұғалімдерінің біліктілігін арттыру бағдарламасы, Назарбаев Зияткерлік мектептері ДББ, 2015.-24 б.
2. Мұғалімге арналған нұсқаулық. Үшінші (негізгі) деңгей «Назарбаев Зияткерлік мектебі» ДББҰ, 2012. — 306 б.
3.Бағалау саясаты. Астана қаласындағы Назарбаев зияткерлік мектебі. – 2014. http://www.nis.edu.kz/.
4. Cpm. Kz. Үшінші негізгі деңгей. Бірінші бетпе-бет, 3 апта, 1 күн ресурстары.
5. Журнал «Информатика негіздері // 2005.-№ 1.