Абилгазина Сымбат Абилказықызы,

Шығыс Қазақстан облысы білім басқармасы 

Зайсан ауданы  бойынша  білім  бөлімінің,

 М.В Ломоносов атындағы орта мектебі  КММ

Қазіргі уақытта білім беру жүйесінің басты мақсаты тек оқушыларды біліммен қаруландыру емес, сонымен қатар оларды қоғамда табысты өмір сүруге, өз білімін күнделікті өмірде қолдануға, ойлау дағдыларын дамытуға және түрлі қиындықтарды шешуге үйрету болып табылады. Бұл тұрғыда функционалдық сауаттылықтың маңызы ерекше. Функционалдық сауаттылық – адамды тек теориялық тұрғыдан біліммен қамту ғана емес, сонымен қатар ол білімді іс жүзінде қолдана білу, ақпаратты талдай алу, дұрыс шешімдер қабылдай білу қабілетін білдіреді. Бастауыш сынып оқушыларының функционалдық сауаттылығын дамыту – білім беру жүйесіндегі ең маңызды міндеттердің бірі.

«Бастауыш сынып оқушыларының функционалдық сауаттылығын дамыту» тақырыбы қазіргі білім беру жүйесінде маңызды орын алады. Бұл түсінік оқушылардың тек оқу және жазу дағдыларымен шектелмей, оларды өмірде қолдануға қажетті білімдермен, дағдылармен қамтамасыз ету дегенді білдіреді.

Функционалдық сауаттылықты дамыту мақсатында бірнеше негізгі бағыттар қарастырылады:

1. Оқылым дағдылары: Оқушыларға мәтінді түсіну, талдау, әрі қарай оны қолдану қабілеттерін дамыту. Бұл мәтіндер арқылы белгілі бір мәселелерді шешу, деректерді дұрыс өңдеу дағдыларын қалыптастыруды қамтиды.
2. Жазылым дағдылары: Оқушылар өз ойларын дұрыс, түсінікті және логикалық түрде жазуға үйренуі қажет. Олар жазба жұмыстарын орындағанда, ақпаратты жинап, оны жүйелі әрі дұрыс баяндауды үйренуі керек.
3. Сандық сауаттылық: Бұл дағды оқушылардың сандық құралдарды пайдалану дағдыларын қамтиды. Мысалы, интернеттен ақпарат алу, оны салыстыру, өңдеу және дұрыс пайдалану.
4. Математикалық сауаттылық: Оқушылар математикалық ойлау қабілеттерін, есептерді шешу дағдыларын, математикалық ұғымдарды қолдану қабілеттерін дамыту.
5. Проблемалық шешімдер қабылдау дағдылары: Оқушыларға әртүрлі жағдайда дұрыс шешім қабылдай білу, логикалық тұрғыдан ойлау және мәселелерді тиімді шешу дағдыларын дамыту.

«Бастауыш сынып оқушыларының функционалдық сауаттылығын дамыту» тақырыбы бойынша тәжірибе жұмысы әзірлеу кезінде бірнеше әдіс-тәсілдерді қолдануға болады.

1. Тәжірибе мақсатын анықтау

Тәжірибе мақсаты – бастауыш сынып оқушыларының функционалдық сауаттылығын дамыту әдістерін зерттеу және оқу үрдісінде тиімді әдіс-тәсілдерді қолдану арқылы нәтижелерін бағалау.

2. Тәжірибенің міндеттері

• Оқушылардың оқу, жазу, есеп шығару, ақпаратты өңдеу және шешім қабылдау дағдыларын дамыту.
• Оқушылардың түрлі тапсырмалар мен жаттығулар арқылы функционалдық сауаттылықты қалай қолданатынын бақылау.
• Тәжірибе жүргізу нәтижесінде оқушылардың функционалдық сауаттылығында қандай өзгерістер болғанын анықтау.

3. Тәжірибе жүргізудің әдіс-тәсілдері

1. Алдын ала сауалнама немесе тестілеу: Тәжірибеден бұрын оқушылардың функционалдық сауаттылық деңгейін анықтау үшін шағын тест немесе сауалнама жүргізіледі. Мысалы, мәтін түсінігін тексеретін сұрақтар, математикалық тапсырмалар немесе ақпаратты өңдеуге арналған сұрақтар.
2. Жаттығулар мен тапсырмалар:
   1. Оқылым: Оқушыларға қысқаша мәтіндер беріліп, олардан негізгі ойды түсіну және сұрақтарға жауап беру сұралады.
   1. Жазылым: Оқушылар өз ойларын жазбаша түрде білдіріп, өздерінің ұғымдарын жүйелі түрде жеткізуге үйретіледі.
   1. Математикалық сауаттылық: Оқушыларға есептер мен практикалық тапсырмалар беріледі. Мысалы, күнделікті өмірден алынған есептер арқылы математикалық дағдыларын дамыту.
   1. Сандық сауаттылық: Оқушыларға интернеттен ақпарат іздеу, мәліметтерді салыстыру және оларды өңдеу тапсырмалары беріледі.
3. Жоба немесе топтық жұмыс: Оқушылар топтарға бөлініп, белгілі бір тақырып бойынша жоба жасау тапсырмасы беріледі. Бұл тапсырма оларды ақпаратты жинап, талдап, жүйелеп ұсынуға үйретеді. Топтар бір-бірімен пікір алмасып, жалпы шешімге келеді.
4. Талқылау және қорытынды жасау: Тәжірибе соңында оқушылар өздерінің нәтижелерін қорытындылап, тәжірибеден қандай дағдыларды меңгергенін, қай жерде қиындықтар болғанын талқылайды.

4. Тәжірибенің нәтижелерін бағалау

Тәжірибе барысында оқушылардың жұмысын бағалау үшін келесі критерийлерді қолдануға болады:

• Тапсырмаларды орындау жылдамдығы мен дұрыстығы.
• Оқушылардың ойлау және шешім қабылдау қабілеттері.
• Мәтіндерді түсіну және өз ойын жазбаша жеткізу дағдылары.
• Сандық құралдарды пайдалану кезінде көрсеткен қабілеттері.

Тәжірибелік тапсырмалар

Тапсырманың мақсаты: Оқушылардың мәтінді дұрыс түсіну қабілетін дамыту, маңызды ақпаратты бөліп алу.

1. Оқылым дағдыларын дамыту бойынша тапсырма: Тапсырма: Оқушыларға қысқаша мәтін беріледі. Мәтіннің тақырыбы мен мазмұнын оқып, оған сәйкес сұрақтарға жауап беру қажет.

Мәтін:
Бір күні таңертең Қабыл атаның бақшасында көптеген гүлдер гүлдеп тұрды. Ол өте қуанышты еді. Қабыл ата бақшада өсіп тұрған гүлдердің түстерін, пішіндерін қарап, қандай гүлдің қай уақытта гүлдейтінін, қайсысын суару керектігін ойлады. Бақшасы ерекше әдемі болып, атасы өз жұмысын бітіріп, демалуға отырды.

Сұрақтар:

1. Қабыл атаның бақшасында қандай гүлдер өседі?
2. Қабыл ата не істеп отырғанда, бақшасындағы гүлдер жайлы не ойлады?
3. Бақша қандай еді?

2. Жазылым дағдыларын дамыту бойынша тапсырма: Оқушыларға «Менің сүйікті хоббиім» тақырыбы бойынша эссе жазу тапсырмасы беріледі.

Тапсырма мақсаты: Оқушылардың шығармашылық қабілеттерін дамыту, өз ойларын жүйелі түрде жазба жұмысында жеткізе білу.

3.Математикалық сауаттылық бойынша тапсырма:
Анасы 5 алма сатып алды, ал қызы 2 алма жеді. Қалған алмалары нешеу?

Тапсырма мақсаты: Оқушылардың есептерді шығару дағдыларын дамыту және оларды күнделікті өмірде қолдана білу.

4. Сандық сауаттылық бойынша тапсырма:  Оқушыларға интернеттен белгілі бір тақырып бойынша ақпарат іздеп, оны қысқаша түрде ұсыну тапсырмасы беріледі. Мысалы, «Жер планетасы туралы ақпарат».

Тапсырма мақсаты: Оқушылардың интернетті тиімді пайдалану, ақпаратты салыстыру және оны жинақтау дағдыларын дамыту.

5. Проблемаларды шешу дағдыларын дамыту бойынша тапсырма:
Сен мектепке автобуспен барасың. Егер автобустың келу уақыты 7:45 болса, сағат нешеде тұруың қажет?

Тапсырма мақсаты: Оқушылардың күнделікті өмірде кездесетін уақыттық мәселелерді шешу дағдыларын дамыту.

Қорытындылай келе, бастауыш сынып оқушыларының функционалдық сауаттылығын дамыту – қазіргі білім беру жүйесінің маңызды бөлігі болып табылады. Бұл процеске мұғалімдер мен ата-аналар бірлесе отырып белсене қатысуы керек. Оқушылардың білімін тек теориялық тұрғыдан ғана емес, оны өмірде қолдануға бағыттау арқылы, біз болашақта сауатты, өз ойын еркін білдіре алатын, шығармашылықпен жұмыс істейтін, қоғамда белсенді рөл атқаратын тұлғаны тәрбиелей аламыз.